Ganed David Richards ar 10 Mawrth 1876 yn ‘Tanrallt’, Gwynfe, Sir Gaerfyrddin, yn fab i Thomas Richards, saer coed a thyddynnwr, a’i wraig Rachel. Arferai Thomas gerdded ar nos Sul wedi’r oedfa dros y Mynydd Du er mwyn cyrraedd gwaith glo’r Primrose ym mhentref Rhos ger Pontardawe erbyn y bore Llun canlynol. Cerddai yn ei ol ar brynhawn Sadwrn i dreulio’r Sul gyda’i deulu ac i fynychu’r oedfaon yng Nghapel Maen. Mae llyfr cownt Thomas yn dangos yn glir nad oedd llawer o waith i saer yno.

Pan oedd David tua deuddeg mlwydd oed, symudodd y teulu i’r Alltwen a gwnaethant eu cartref ar Graig Road yng nghysgod Graig yr Alltwen. Roedd crefydd yn ganolog i’w bywydau a chymhellwyd David gan ddiaconiaid Eglwys Danygraig i ddechrau pregethu. Treuliodd flwyddyn yn Ysgol yr Hen Goleg, Caerfyrddin, cyn dechrau ar gyfnod yng Ngholeg yr Annibynwyr yn Aberhonddu.

Pallodd ei iechyd oherwydd y darfodedigaeth yn 1903 a gorfu iddo ddychwelyd adref. I geisio adfeddiannu ei nerth cymerodd ddwy fordaith, y cyntaf i dde America yn 1904 a’r ail i Efrog Newydd yn 1905. Mae cofnodion yn dangos na chafodd fynediaid i UDA oherwydd ei afiechyd a gorfu iddo ddychwelyd i Gymru. Bu farw o’r salwch ar 8 Mehefin, 1906. Effeithiwyd ar sawl aelod o’r teulu gan yr afiechyd creulon a oedd yn gyffredin trwy Gymru ar y pryd: yn 1900, ‘roedd saith o siroedd Cymru ymhlith yr ardaloedd trwy’r DU lle ‘roedd y ddarfodedigaeth ar ei gwaethaf. Bu farw pump o’r wyth plentyn o’r afiechyd a’u claddu gyda’i gilydd ym Mynwent yr Alltwen.

Ysgrifennwyd y dyddiadur isod yn ystod mordaith David Richards o’r Barri i’r Ynysoedd Dedwydd a’r Ariannin yn 1904. Ymgais oedd y fordaith i wella’i iechyd, trwy deithio yn awyr iachusol cefnfor yr Iwerydd. Yn anffodus ni adferodd a bu far war 8 Mehefin 1906.

Nid yw’n hysbys sut y daeth David Richards i gysylltiad a chwmni Jenkins, Williams & Co. yng Nghaerdydd, ond ‘doedd mordeithiau o’r fath ddim yn hollol anghyffredin ar y pryd. Yn un o’i gyfrolau hunangofiannol, Welsh Broth, mae’r Cymro blaenllaw Thomas Jones yn son am fordaith a gymerodd ef yn 1898 ar long ager o Gaerdydd i For y Canoldir a’r Mor Du, a hynny er mwyn ei iechyd.

Gareth Richards.