History and selection of writings of John Ellis Jones (Elidirfab) author of the popular song "Y Bwthyn ar y Bryn." and many other songs.

[Text provided in Welsh]
 

Ganwyd ef yn y Parc, Dinorwig, yn y flwyddyn 1840, a bu farw yn Tan y Bryn, Nant Peris, yn y flwyddyn 1911, a chladdwyd ef ym Mynwent Eglwys St, Peris. Prentiswyd ef yn gerfiwr llechfeini , neu 'stonecutter,' fel y dywedir, a bu with y chwarel yn gorchwyl hwnnw yn y Steam Mills, Chwarel Dinorwig.Wedi hynny dyrchafwyd ef yn swyddog yn y chwarel, ac wedi hynny, am y rhan olaf o'i oes bu yn bwyswr yn y chwarel. Yn y flwyddyn 1870 cyhoeddodd lyfr bychan o'i ganeuon, yn dwyn y teitl 'Elidir,' gan ei gyflwyno i'w annwyl fam, o'r hon yr oedd yn dra hoff. Bardd ieuanc ac anaeddfed ydoedd y pryd hwnnw, ebai ef ei hun yn rhagymadrodd y llyfr; rhyw deirblwydd oed y galwai ei hun. Cywirodd lawer o'r caneuon hynny pan ddaeth yn feistr ar y gelfyddyd o farddoni, a gwaneth lawer o englynion a chaneuon tlws a barddonol. Yr oedd ganddo lawysgrif dlos. Yr oedd yn pwyso yn y bonc agosaf i'r lle yr oeddwn inna'n gweithio, a byddem yn anfon ambell gan, neu englyn, i'n gilydd yn y chwarel; cedwais rai o'i waith wedi ei sgrifennu gyda pensel ganddo. Heblaw y gan boblogaidd a nodwyd uchod, gwnaeth ddwy neu dair eraill a fu'n boblogaidd hefyd, megis 'Cusan cwsg oedd cusan mam,' etc. etc. Yr oedd yn gyfaill i Glan Padarn, a'r ddau o'r un ardal. Dywedodd ei wyr, sef Perisfab, wrthyf y byddai'r awen yn dod heibio Elidirfab weithiau ganol nos, a byddai'n gofalu am bapur a phensal ar y bwrdd with ochr y gwely ar gyfer ymweliadau awenyddol felly, er i hynny weithiau beri i'r hen wraig ei ddwrdio arw. Ysmaliodd Mr. Griffith y shop gyda hi ryw dro, trwy ddweud fod Elidirfab yn farw, ac y cawsai wr arall yn fan. "Wel," meddai hithau, "pe priodwn ugain gwaith mi a gymeraf ofal na phriodaf byth siopwr na bardd." Parodd hyn hwyl garw iddynt. Fel ei gyfaill, Glan Padarn, yn y cywair lleddf y canai Elidirfab fynychaf o lawer; bob amser bron a'i wyneb tua'r bedd cyn diwedd y gan. Yr oedd megis yn byw beunydd yn y sefyllfa ddyfodol, neu ar lan y bedd. PROFIAD Y BARDDDyma ychydig o'r tristwch oedd yn nodweddu'r bardd mewn englyn neu ddau o'i waith: "Hen fyd yw hwn, gwn, o gyni,-a bydHeb ben i'w galedi;yn fuan, fuan, af fiDrwy ei boen a'i drybini." "Caf dawel fedd, annedd isTo parod mynwent Peris." "Daw rhwyg i dy yr awen,-daw ingoedd,Daw anger i'm gorffen;Daw arch a throi'r dywarchen,A gweiddi mawr wrth guddio mhen." Gwnaeth lawer o englynion ar feddau ei gymdogion, ond nid oes yna ofod i'w cynnwys yma, gan ein bod yn dodi yma ddwy o'i ganeuon poblogaidd. Yn Lloegr yr oedd y bardd pan gyfansoddodd "Y Bwythyn ar y Bryn," a gwnaeth Mr. Ellis D Williams, R.A.M., Bangor, gerddoriaeth swynol arni. Deuswllt a gafodd Elidirfab amdani, ac y mae deuddeg argraffiad ohoni wedi dod allan o'r asg, meddir. Wele'r gan:- Dwyn mewn cof o flaen fy llygaidGymru annwyl, fy hen wlad,Gyda'r ardal deg lle'm ganwyd,Dyma'r Llan, a bedd fy nhad;Dyma'r afon wyllt yn murmurAr ei thaith i lawr i'r llyn;Dyma finnau'n crwydro'i glannauTua'r bwthyn ar y bryn. Dyma'r bwthyn gyda'r eiddewYn ymglynnu am ei ddrws;Dyma'r ardd, ar hen gelynnen,Dyma'r blodau, o, mor dlws!Dyma lais fy mam yn galw-"Tyrd i'r ty, fy machgen gwyn!"Dyma finnau eto'n blentyn,Yn y bwythyn ar y bryn. Er i flwyddyn fyned heibio,Minnau o fy nghartref 'mhell,Aelwyd annwyl fy mhlentyndod,Caraf di o hyd yn well;O, fy mam! A gaf ei gweled?O, a gaf-dywedwch hyn-Rafael yn ei llaw a mare,Yn y bwthyn ar y bryn? ELIDIRFAB Erthygl dienw FY ANWYL FAM Hen fwddyn cu fy mebydAm hwn daw adgof prudd;Nes gwneud i ddagrau hiraethFwrlymu dros fy ngrudd;Anghofiais gymwynasau,Anghofiais lawer cam,Ond nid yr oriau dreuliaisWrth lin fy anwyl fam-Fy anwyl fam!Fy anwyl fam!Rhyw nefoedd fach dreuliaisWrth lin fy anwyl fam. Hi ddysgodd lawer adnod,Ac emyn per i mi!Ac O! mor athrist traethai,Am angau Calfari;Fy mhader hwyr a boreu,A’m gliniau yn blygedig,Wrth lin fy anwyl fam-Fy anwyl fam!Fy anwyl fam!Hen orsedd gysygredigOedd glin fy anwyl fam. Yn seini fy mhlentyndod-Peryglon henach oed-Ar oriwaered pechod,Pan braidd y lithrai ‘nhroed,A phan yn mraich hudoliaeth,O lwybrau’r Ior ro’wn gam,Mewn gweddi nerthol droswyfPenliniai f’anwyl fam-O! f’anwyl fam!O! f’anwyl fam!Dych’mygaf glywed etoWeddiau f’anwyl fam. Ti henaint bydd yn dirionWrth hon-na lwyda’i gwedd,Ond digarega’i llwybrauI oror ddu y bed;Pan hwnt i dragwyddoldeb,Y rhydd fy enaid lam,O! boed i ‘mhen ogwyddoAr lin fy anwyl fam-Fy anwyl fam!Fy anwyl fam!Yn angeu fy ngobenyddFo glin fy anwyl fam.